• 29 Mar, 2026

Day 7 : कालवाचकानि अव्ययानि (समयसूचक अव्यय)

इस पाठ में क्या सीखेंगे?

  • समय बताने वाले संस्कृत अव्यय (Time Adverbs)
  • भूत, वर्तमान और भविष्य से जुड़े शब्दों का सही प्रयोग
  • "कब?", "आज", "कल", "परसों", "नरसों" जैसे शब्दों से वाक्य बनाना
  • पहले सीखे गए कालवाचक वाक्यों को और स्पष्ट करना

🔗 Interlink (पिछले पाठ):

पहला अभ्यास : परस्परं परिचयः (आपसी परिचय) १५ दिन में संस्कृत सिखें

दूसरा अभ्यास : सम्बन्धवाचकशब्दाः (रिश्तों के शब्द) एवं स्थानवाचक प्रयोग

तीसरा अभ्यास : वस्तूनां नामानि (दैनिक उपयोग की वस्तुएँ) एवं आवश्यकतावाचक वाक्य

चौंथा अभ्यास: क्रियापदप्रयोगः (क्रियापदों का प्रयोग)

पांचवाँ अभ्यास : क्रियावाचकशब्दाः (क्रियावाचक शब्द / Action Verbs)

छठा अभ्यास : सामान्यवाक्यानि (सामान्य वाक्य)
(आज का पाठ इन सबको मजबूत करता है)


1. कालवाचकानि अव्ययानि (Time Adverbs)

(क) प्रश्नवाचक समयसूचक शब्द

  • कदा — कब

👉 कदा शब्द से प्रश्न बनता है।


(ख) वर्तमान काल के लिए

  • अद्य — आज

उदाहरण:

  • अद्य मङ्गलवासरः अस्ति। — आज मंगलवार है।

(ग) भविष्यकाल (आने वाला समय)

  • श्वः — कल (आने वाला)
  • परश्वः — परसों (आने वाला)
  • प्रपरश्वः — नरसों (आने वाला)

उदाहरण:

  • श्वः अहं विद्यालयं गमिष्यामि। — कल मैं विद्यालय जाऊँगा/जाऊँगी।
  • परश्वः धनं न स्वीकरिष्यामि। — परसों मैं पैसा नहीं लूँगा/लूँगी।

(घ) भूतकाल (बीता हुआ समय)

  • ह्यः — कल (बीता हुआ)
  • परह्यः — परसों (बीता हुआ)
  • प्रपरह्यः — नरसों (बीता हुआ)

उदाहरण:

  • ह्यः सोमवासरः आसीत्। — कल सोमवार था।
  • परह्यः रविवासरः आसीत्। — परसों रविवार था।

2. अन्य कालवाचक अव्यय

  • गत — बीता हुआ
  • आगामी — आने वाला
  • अग्रे — आगे
  • पृष्ठे — पीछे

उदाहरण:

  • गतवर्षे अहं ग्रामं गतः। — बीते वर्ष मैं गाँव गया था।
  • आगामी सप्ताहे परीक्षा अस्ति। — आने वाले सप्ताह परीक्षा है।
  • विद्यालयस्य अग्रे उद्यानम् अस्ति। — विद्यालय के आगे उद्यान है।
  • गृहस्य पृष्ठे वाटिका अस्ति। — घर के पीछे बगीचा है।

3. कालवाचक अव्ययों से प्रश्न–उत्तर

  • कदा भवान् गृहं गच्छति ?
    श्वः गृहं गमिष्यामि।
  • कदा परीक्षा आसीत् ?
    ह्यः परीक्षा आसीत्।

4. आज का विशेष अभ्यास (Practice)

अभ्यास 1: सही शब्द चुनिए

(क) ___ अहं विद्यालयं गच्छामि। (अद्य / ह्यः)
(ख) ___ परीक्षा भविष्यति। (परह्यः / श्वः)

अभ्यास 2: प्रश्न बनाइए

  • अहं गृहं गमिष्यामि।
  • परीक्षा आसीत्।

अभ्यास 3: बोलचाल अभ्यास

अपने जीवन से 3 वाक्य बनाइए:

  • एक भूतकाल में
  • एक वर्तमान काल में
  • एक भविष्यकाल में

Day 7 का सार

  • समयसूचक अव्यय सीखे
  • भूत–वर्तमान–भविष्य को शब्दों से पहचानना सीखा
  • दैनिक बोलचाल में समय बताने की क्षमता विकसित हुई

👉 Day 8 में हम सीखेंगे:
 आठवाँ अभ्यास : सङ्ख्या, समय, वासराणां नामानि तथा मासानां नामानि

Hari Krishna Regmi

Hari Krishna Regmi

I am a writer and researcher dedicated to collecting and sharing Hindu stotra, rituals, festivals, and cultural wisdom. My work focuses on preserving and presenting authentic knowledge in a simple, meaningful way.